Cara Mengerjakan Haji: Rukun, Wajib dan Manasik Langkah demi Langkah

Apakah rukun haji?

Rukun haji ialah perkara asas dalam cara mengerjakan haji yang mesti dilakukan oleh setiap jemaah. Jika rukun ditinggalkan, haji tidak sah dan jemaah masih terikat dengan larangan ihram, menurut nota Kursus Asas Haji Modul 3 (TH, PDF) (pautan luar, tab baharu).

Lembaga Tabung Haji (TH) menyenaraikan enam rukun haji dalam nota tersebut. Namun, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyenaraikan lima rukun. Perbezaannya terletak pada tertib, seperti yang ditunjukkan dalam jadual berikut.

Rukun haji menurut TH dan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan

Rukun	TH (nota KAH Modul 3)	Jabatan Mufti WP (Bayan Li al-Haj Siri 2)
Niat ihram haji	Disenaraikan	Disenaraikan sebagai "ihram"
Wukuf di Arafah	Disenaraikan	Disenaraikan
Tawaf di Kaabah	Disenaraikan	Disenaraikan
Saie antara Bukit Safa dan Bukit Marwah	Disenaraikan	Disenaraikan
Bercukur atau bergunting	Disenaraikan	Disenaraikan sebagai "tahallul"
Tertib pada kebanyakan rukun	Disenaraikan	Tidak disenaraikan
Jumlah rukun	6	5

Sumber: nota Kursus Asas Haji Modul 3 musim 1447H (TH); Bayan Li al-Haj Siri 2 (Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, 9 Ogos 2017). Padanan "tahallul" dengan bercukur atau bergunting dibuat oleh laman ini.

Apakah maksud tertib pada kebanyakan rukun?

Menurut nota KAH Modul 4 TH, tertib pada kebanyakan rukun bermaksud niat ihram didahulukan daripada rukun lain. Selain itu, wukuf didahulukan daripada Tawaf Ifadah, dan tawaf didahulukan daripada saie. Namun, jemaah haji ifrad dan qiran boleh melakukan saie haji selepas Tawaf Qudum, iaitu sebelum wukuf. Bercukur atau bergunting pula boleh dilakukan selepas wukuf apabila masuk waktunya, sebelum Tawaf Rukun.

Apakah wajib haji?

Wajib haji ialah perkara yang wajib dilakukan dalam cara mengerjakan haji, dan TH menyenaraikan enam wajib haji dalam nota KAH Modul 3. Jika satu wajib ditinggalkan, haji tetap sah, tetapi jemaah dikenakan dam dan berdosa jika meninggalkannya dengan sengaja.

1. Niat ihram di miqat atau sebelumnya.
2. Meninggalkan perkara larangan dalam masa ihram.
3. Bermalam (mabit) di Muzdalifah.
4. Melontar Jamrah Kubra pada 10 Zulhijjah.
5. Bermalam (mabit) di Mina pada 11, 12 dan 13 Zulhijjah.
6. Melontar ketiga-tiga jamrah pada hari-hari Tasyrik.

Tawaf wada tidak termasuk dalam enam wajib haji tersebut. Namun, nota KAH Modul 5 menyenaraikan meninggalkan tawaf wada tanpa uzur syarie sebagai salah satu sebab dikenakan dam. Oleh itu, hukum tawaf wada dihuraikan dalam bahagian khas di bawah.

Dam ialah ibadah gantian berupa sembelihan binatang ternakan, makanan di Tanah Haram atau puasa, menurut nota KAH Modul 5. Contohnya, jemaah yang tidak bermalam di Muzdalifah tanpa uzur syarie dikenakan Dam Tertib dan Taqdir. Dam jenis ini bermula dengan menyembelih seekor kibas atau kambing. Jika tidak mampu, jemaah berpuasa 10 hari, iaitu tiga hari semasa berihram dan tujuh hari selepas pulang ke kampung halaman.

Apakah beza rukun dan wajib haji?

Beza utama rukun dan wajib haji ialah kesannya jika ditinggalkan, dan perbezaan ini asas penting dalam cara mengerjakan haji. Rukun yang ditinggalkan menjadikan haji tidak sah, manakala wajib yang ditinggalkan dikenakan dam tetapi haji tetap sah, menurut nota KAH Modul 3 TH.

Perbezaan rukun haji dan wajib haji menurut nota KAH TH

Perkara	Rukun haji	Wajib haji
Takrif	Perkara asas yang mesti dilakukan ketika menunaikan haji	Perkara yang wajib dilakukan ketika mengerjakan haji
Jika ditinggalkan	Haji tidak sah atau tidak sempurna; jemaah masih terikat dengan larangan ihram	Haji tetap sah; dikenakan dam menurut syarat-syaratnya
Jika ditinggalkan dengan sengaja	Haji tidak sah	Haji sah, tetapi berdosa dan dikenakan dam
Bilangan menurut TH	6 rukun	6 wajib

Sumber: nota Kursus Asas Haji Modul 3, musim 1447H (TH).

Contohnya, jemaah yang terlepas wukuf di Arafah kehilangan rukun terpenting haji. Nota KAH Modul 3 memetik hadis "Haji itu Arafah" untuk menunjukkan kedudukan wukuf. Sebaliknya, jemaah yang tidak bermalam di Mina tanpa uzur masih sah hajinya, tetapi dikenakan dam. Jenis haji anda turut menentukan bila anda berniat ihram, seperti yang diterangkan dalam panduan haji tamattu, ifrad dan qiran.

Bagaimana urutan manasik haji dari 8 hingga 13 Zulhijjah?

Urutan manasik ialah teras cara mengerjakan haji. Manasik bermula di Makkah pada 8 Zulhijjah, diikuti wukuf di Arafah pada 9 Zulhijjah, mabit di Muzdalifah, dan amalan di Mina dari 10 hingga 13 Zulhijjah. Urutan ini berdasarkan carta Pergerakan Haji dalam nota Kursus Asas Haji Modul 6 (TH, PDF) (pautan luar, tab baharu).

1. 8 Zulhijjah

   Jemaah haji tamattu berniat ihram haji di Makkah, kemudian bergerak ke Arafah.

2. 9 Zulhijjah

   Wukuf di Arafah bermula selepas gelincir matahari.

3. Malam 10 Zulhijjah

   Jemaah bermalam di Muzdalifah mulai separuh malam, walaupun seketika.

4. 10 Zulhijjah

   Jemaah melontar Jamrah Kubra, kemudian bercukur atau bergunting untuk Tahallul Awwal.

5. 11 hingga 13 Zulhijjah

   Jemaah bermalam di Mina dan melontar ketiga-tiga jamrah setiap hari.

6. Selepas nafar

   Jemaah pulang ke Makkah untuk tawaf haji dan saie jika belum, lalu terhasil Tahallul Thani.

8 Zulhijjah (Hari Tarwiyah)

Cara mengerjakan haji pada 8 Zulhijjah bergantung pada jenis haji anda. Pada hari itu, jemaah haji tamattu berniat ihram haji di bangunan penginapan di Makkah sebelum bertolak ke Arafah, menurut nota KAH Modul 5. Sebaliknya, jemaah haji ifrad atau qiran tidak perlu mengulangi niat, kerana mereka telah berniat haji semasa masuk ke Makkah. Carta Modul 6 pula menunjukkan jemaah tiba dan bermalam di Arafah pada 8 atau 9 Zulhijjah.

9 Zulhijjah (Wukuf di Arafah)

Wukuf di Arafah ialah rukun terpenting haji. Menurut nota KAH Modul 3, waktu wukuf bermula selepas gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga terbit fajar 10 Zulhijjah. Jemaah memadai berada di Arafah walaupun seketika dalam waktu tersebut. Namun, waktu afdal ialah sebahagian siang 9 Zulhijjah dan sebahagian malam 10 Zulhijjah.

Selepas wukuf, jemaah bergerak ke Muzdalifah. Mabit di Muzdalifah bermaksud berada di sana walaupun seketika, mulai separuh malam 10 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar. Di samping itu, jemaah disunatkan mengutip tujuh biji anak batu untuk melontar Jamrah Kubra.

10 Zulhijjah (Hari Nahar)

Hari Nahar ialah hari yang paling padat dalam cara mengerjakan haji. Pada 10 Zulhijjah, jemaah melontar Jamrah Kubra di Mina dengan tujuh biji anak batu. Waktu afdal melontar ialah waktu duha, menurut nota KAH Modul 6. Selepas itu, jemaah bercukur atau bergunting.

Tahallul Awwal terhasil apabila jemaah melakukan dua daripada tiga perbuatan, iaitu melontar Jamrah Kubra, bercukur atau bergunting, serta tawaf dan saie. Selepas itu, jemaah bebas daripada larangan ihram kecuali pendahuluan persetubuhan, persetubuhan dan hal nikah kahwin. Tahallul Thani pula terhasil selepas ketiga-tiga perbuatan selesai, dan perbuatan itu tidak perlu mengikut turutan.

11–13 Zulhijjah (Hari Tasyrik)

Hari-hari Tasyrik ialah peringkat terakhir manasik dalam cara mengerjakan haji. Pada hari-hari tersebut, jemaah bermalam di Mina dan melontar ketiga-tiga jamrah setiap hari. Lontaran bermula di Jamrah Sughra, kemudian Jamrah Wusta dan akhirnya Jamrah Kubra, dengan tujuh biji batu bagi setiap jamrah. Waktu afdal melontar bermula selepas gelincir matahari, menurut nota KAH Modul 6.

Jemaah boleh memilih Nafar Awwal, iaitu meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah. Menurut nota KAH Modul 6, syaratnya ialah telah melontar dan bermabit pada 11 dan 12 Zulhijjah dengan sempurna, berniat Nafar Awwal di Mina, dan keluar sebelum matahari terbenam. Jemaah juga perlu berazam untuk tidak kembali bermalam atau melontar di Mina pada 13 Zulhijjah. Sebaliknya, Nafar Thani bermaksud keluar dari Mina pada 13 Zulhijjah selepas selesai melontar. Seterusnya, jemaah pulang ke Makkah untuk tawaf haji dan saie jika belum dilakukan.

Apakah 13 larangan semasa ihram?

Larangan ihram ialah 13 perkara yang dilarang dari saat berniat ihram hingga tahallul, dan menjaganya ialah sebahagian daripada cara mengerjakan haji yang sah. Nota KAH Modul 5 TH membahagikannya kepada jenis taraffuh (sembilan perkara) dan jenis itlaf (empat perkara).

13 larangan ihram dan kategori dam menurut nota KAH Modul 5 (TH)

Larangan	Jenis	Kategori dam
Memakai pakaian bersarung atau bercantum (lelaki)	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Menutup kepala atau sebahagiannya (lelaki)	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Menutup muka atau sebahagiannya (wanita)	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Memakai sarung tangan	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Memakai atau menghidu wangian pada badan atau pakaian	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Memakai minyak pada rambut kepala, janggut atau bulu muka (kecuali bulu halus di pipi dan dahi)	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir
Pendahuluan persetubuhan	Taraffuh	Dam Takhyir dan Taqdir (lelaki sahaja)
Persetubuhan	Taraffuh	Dam Tertib dan Ta'dil jika sebelum Tahallul Awwal; haji perlu diqada
Berkahwin, mengahwinkan atau menerima wakil kahwin	Taraffuh	Tiada dam; nikah tidak sah
Menanggalkan rambut atau bulu	Itlaf	Dam Takhyir dan Taqdir
Memotong atau mengerat kuku	Itlaf	Dam Takhyir dan Taqdir
Memburu atau membunuh binatang buruan	Itlaf	Dam Takhyir dan Ta'dil
Menebang atau mencabut pokok di Tanah Haram	Itlaf	Dam Takhyir dan Ta'dil

Bagi jenis taraffuh, perbuatan sengaja berdosa dan dikenakan dam, manakala perbuatan tidak sengaja atau jahil tidak berdosa dan tidak dikenakan dam. Bagi jenis itlaf, perbuatan tidak sengaja tetap dikenakan dam. Sumber: nota KAH Modul 5, musim 1447H (TH).

Larangan umum semasa mengerjakan haji

Selain 13 perkara tersebut, nota KAH Modul 5 memetik Surah al-Baqarah ayat 197 tentang tiga larangan umum. Larangan itu ialah rafath, fusuq dan jidal, iaitu perkara yang membangkitkan syahwat, maksiat dan pertengkaran. Tambahan pula, larangan memburu dan menebang pokok di Tanah Haram tetap terpakai walaupun anda tidak berihram.

Larangan memakai pakaian bersarung menjadikan pilihan pakaian ihram sangat penting bagi lelaki. Oleh itu, semak syarat kain ihram dan selipar dalam panduan senarai barang haji sebelum berangkat.

Apakah hukum tawaf wada?

Tawaf wada ialah tawaf selamat tinggal, iaitu tawaf terakhir sebelum meninggalkan Makkah, termasuk selepas selesai cara mengerjakan haji. Hukumnya wajib menurut nota KAH Modul 10 TH serta pendapat sahih Mazhab Syafie. Namun, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan merekodkan bahawa Imam Malik dan beberapa ulama lain berpendapat hukumnya sunat.

Menurut nota KAH Modul 10, tawaf wada wajib bagi orang yang bermusafir meninggalkan Makkah sejauh dua marhalah (81 km), contohnya pulang ke tanah air atau ke Madinah. Jemaah tidak perlu memakai pakaian ihram atau keluar ke miqat untuk tawaf ini. Selain itu, TH menasihatkan jemaah melakukannya dalam tempoh empat atau lima jam sebelum bertolak, mengikut jadual Pejabat Maktab.

Wanita yang didatangi haid dikecualikan daripada tawaf wada, menurut TH dan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. Nota TH turut mengecualikan wanita dalam nifas. Jika jemaah tidak meninggalkan Makkah dalam tempoh lapan jam tanpa masalah perjalanan, tawafnya batal dan perlu diulang. Tempoh itu dikira dari masa jemaah tiba di bangunan penginapan selepas tawaf wada. Bagi jemaah yang menghadapi masalah perjalanan, tempohnya 24 jam. Kedua-dua tempoh itu ialah keputusan Muzakarah Haji Peringkat Kebangsaan Kali Ke-40, seperti yang dicatat dalam Modul 10.

Bagaimana cara mengerjakan haji bagi warga emas atau yang uzur?

Cara mengerjakan haji bagi warga emas atau yang uzur tetap melibatkan rukun yang sama, tetapi nota KAH TH menerangkan beberapa kelonggaran bagi wajib haji dan tawaf wada. Kelonggaran ini bergantung pada keadaan uzur dan nasihat Pegawai Perubatan serta Pembimbing Ibadat Haji.

• Wakil melontar: Nota KAH Modul 6 membenarkan lontaran diwakilkan selepas merujuk Pegawai Perubatan dan Pembimbing Ibadat Haji. Wakil mesti melontar untuk dirinya dahulu dan mendapat izin orang yang diwakilkan.
• Pengecualian mabit: Orang sakit yang sukar bermalam, serta orang yang menjaga pesakit, termasuk golongan yang dikecualikan daripada mabit, menurut Modul 5 dan Modul 6.
• Tawaf dengan buggy: Jika menaiki buggy semasa tawaf, pastikan anda duduk menghadap ke hadapan supaya Baitullah kekal di sebelah kiri, menurut Modul 3.
• Pengecualian tawaf wada: Orang yang terpaksa dipimpin atau diusung kerana uzur dan tidak mampu duduk di atas kerusi roda dikecualikan, menurut Modul 10.
• Uzur berat: Pesakit berat yang dihantar pulang sebelum haji selesai boleh menggunakan Dam Ihsar, menurut Modul 5. Apabila sembuh, dia wajib kembali ke Makkah untuk menyelesaikan hajinya.

Jika pesakit tersebut meninggal dunia sebelum hajinya selesai, nota KAH Modul 5 menyatakan hajinya wajib dibadalkan, iaitu bagi haji wajib kali pertama. Bagi orang yang tidak mampu langsung kerana sakit tiada harapan sembuh, nota KAH Modul 2 menyebut pilihan badal haji. Ringkasnya, cara mengerjakan haji bagi golongan uzur memerlukan perancangan awal. Sebelum berangkat, fahami syarat kesihatan haji dan hadiri Kursus Asas Haji TH untuk mempelajari manasik dengan lebih terperinci.